Obchody 107. rocznicy Powstania Wielkopolskiego na Kujawach i Pomorzu – w Bydgoszczy, Inowrocławiu, Mogilnie, Żninie i Nakle – są nie tylko hołdem dla bohaterów zwycięskiego zrywu, ale także ważną lekcją odpowiedzialności za wspólnotę dziś. Powstanie Wielkopolskie, oparte na jedności, dobrej organizacji i obywatelskim zaangażowaniu, pozostaje symbolem skutecznego działania i mądrego patriotyzmu. Współczesne uroczystości pokazują, że pamięć o tamtych wydarzeniach wciąż buduje lokalną i regionalną tożsamość, łącząc historię z teraźniejszością oraz inspirując kolejne pokolenia do aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym. W gronie składających hołd bohaterom nie zabrakło delegacji Nowej Lewicy.
Bydgoszcz
Bydgoszcz w czasie Powstania Wielkopolskiego znajdowała się poza bezpośrednim obszarem działań zbrojnych, pozostając pod silną kontrolą niemiecką aż do 1920 roku. Mimo to miasto odegrało istotną rolę zaplecza organizacyjnego i konspiracyjnego.
Działały tu polskie organizacje niepodległościowe, struktury Naczelnej Rady Ludowej oraz harcerstwo. Polacy wspierali powstańców logistycznie i informacyjnie, a sukces Powstania Wielkopolskiego wzmocnił argumenty strony polskiej podczas negocjacji pokojowych, które ostatecznie doprowadziły do włączenia Bydgoszczy do odrodzonego państwa polskiego na mocy traktatu wersalskiego.
Choć w Bydgoszczy nie toczyły się regularne walki powstańcze, ogromne znaczenie mieli lokalni działacze niepodległościowi, m.in.: Jan Maciaszek – komisarz Naczelnej Rady Ludowej na obwód bydgoski, jedna z kluczowych postaci polskiej administracji przejmującej miasto w 1920 roku czy ks. Józef Schulz – duchowny i działacz społeczny, wspierający polskie inicjatywy narodowe. Nie bez znaczenia byli bydgoscy harcerze i członkowie Towarzystw Gimnastycznych „Sokół”, działający konspiracyjnie na rzecz sprawy polskiej. Reprezentanci społeczeństwa miasta i środowisk kombatanckich złożyli hołd i kwiaty u stóp Grobu i Pomnika Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego w Bydgoszczy odbyły się uroczystości upamiętniające to wydarzenie.
– Jesteśmy tu, by razem oddać hołd wszystkim bohaterom – zarówno tym znanym z imienia i nazwiska, jak i tym, których imion historia już nie zapisała. Każdy z nich zasłużył jednak na naszą wdzięczność i pamięć, stanowiącą część naszej lokalnej i narodowej tożsamości. To dzięki ich odwadze i poświęceniu możemy żyć dzisiaj w wolnej Polsce. Powstanie Wielkopolskie stało się jednym z tych wydarzeń, które na trwałe ukształtowały losy naszego kraju. Insurekcja ta była nie tylko walką o granice, lecz przede wszystkim o ducha narodu, który – mimo dziesięcioleci zaborów – nigdy nie utracił wiary w wolność i własną państwowość. Składając dziś kwiaty przy pomniku i grobie Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego, składamy je zarazem na symbolicznym ołtarzu polskiej niepodległości. Niech będą one wyrazem naszej wdzięczności za odwagę i wiarę powstańców, których poświęcenie pozwoliło Bydgoszczy jak i całemu regionowi stać się częścią wolnej Polski – mówił zastępca prezydenta Bydgoszczy Mirosław Kozłowicz, lider bydgoskiej Nowej Lewicy.
Ekspresowa S5 nosi od dziś symboliczną nazwę Trasy Powstańców Wielkopolskich. To trasa łącząca miasta, gminy i regiony, które dzięki zrywowi powstańców wróciły do Polski — w tym znaczna część województwa kujawsko-pomorskiego.
Inowrocław
Inowrocław był jednym z kluczowych punktów powstańczych na Kujawach. Walki rozpoczęły się tu na początku stycznia 1919 roku. Po kilku dniach starć z oddziałami niemieckimi miasto zostało opanowane przez powstańców.
Zdobycie Inowrocławia miało ogromne znaczenie strategiczne — miasto stało się ważnym węzłem komunikacyjnym i zapleczem dla dalszych działań zbrojnych w regionie. Sukces ten umocnił polską kontrolę nad Kujawami i pokazał skuteczność dobrze zorganizowanych lokalnych struktur powstańczych. Inowrocław był ważnym ośrodkiem walk, a wśród kluczowych dowódców znaleźli się: por. Paweł Cyms – jeden z najbardziej znanych dowódców Powstania Wielkopolskiego na Kujawach, dowodził oddziałami walczącymi o Inowrocław i okolice oraz Wincenty Wierzejewski – oficer i organizator struktur powstańczych. Ponadto powstanie wspierali liczni ochotnicy – mieszkańcy miasta, kolejarze i robotnicy, którzy tworzyli trzon oddziałów powstańczych.
Miejscem czci bohaterskich inowrocławian jest Pomnik Powstańców Wielkopolskich, gdzie odbywa się wiele uroczystości patriotycznych. Ulicom i szkołom nadano m.in. imię Pawła Cymsa, podkreślając lokalną pamięć o dowódcach powstania.
Mogilno
W Mogilnie Powstanie Wielkopolskie miało sprawny i niemal bezkrwawy przebieg. Dzięki dobrej organizacji i współpracy lokalnych działaczy, miasto zostało przejęte przez Polaków na początku stycznia 1919 roku.
Szczególną rolę odegrało wsparcie mieszkańców oraz szybkie rozbrojenie niemieckiego garnizonu. Mogilno stało się ważnym punktem stabilizującym polską administrację na południowych Kujawach.
W Mogilnie szczególną rolę odegrali lokalni organizatorzy przejęcia władzy: Stanisław Krawczyński – jeden z liderów miejscowych struktur powstańczych oraz działacze społeczni i członkowie „Sokoła”, którzy sprawnie rozbroili niemiecki garnizon. Siłą Mogilna była dyscyplina i solidarność mieszkańców, dzięki którym uniknięto rozlewu krwi. Kwiaty złożono pod Pomnikiem Powstańców Wielkopolskich w Mogilnie oraz pod tablicami pamiątkowymi – miejscami corocznych uroczystości, organizowanych przy udziale władz samorządowych i młodzieży szkolnej. W tym roku, podczas Narodowego Dnia Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego dokonano odsłonięcia Pomnika Powstańców Wielkopolskich – z salwą honorową i oprawą wojskową, a także częścią artystyczną w Szkole Podstawowej w Szczepanowie. W uroczystościach uczestniczył starosta mogileński Tomasz Krzesiński – przewodniczący Nowej Lewicy w powiecie mogileńskim.
Żnin
Żnin był jednym z pierwszych miast regionu, które przyłączyły się do Powstania Wielkopolskiego. Już pod koniec grudnia 1918 roku Polacy przejęli kontrolę nad miastem, niemal bez walk.
Opanowanie Żnina miało znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne — potwierdzało masowe poparcie społeczne dla idei powstańczej i umożliwiało dalszą ekspansję działań niepodległościowych w kierunku Pałuk i Kujaw. Żnin należał do miast, które szybko i zdecydowanie opowiedziały się po stronie powstania. Zdecydowali o tym lokalni dowódcy oddziałów ochotniczych, wywodzący się z ruchu narodowego i społecznego (m.in. działacze „Sokoła” oraz mieszkańcy Pałuk, którzy masowo włączali się w działania powstańcze, zapewniając zaplecze personalne i logistyczne.
Wojewódzkie Obchody Narodowego Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego odbędą się 9 stycznia 2026 r. w Żninie.
Nakło nad Notecią
Nakło było ważnym punktem strategicznym ze względu na położenie nad Notecią i linię kolejową. Walki rozpoczęły się na początku stycznia 1919 roku. Po zaciętych starciach z oddziałami niemieckimi miasto zostało opanowane przez powstańców, a zdobycie Nakła umocniło polską kontrolę nad północną częścią regionu i zabezpieczyło szlak komunikacyjny w kierunku Pomorza. To por. Paweł Cyms – dowodził oddziałami biorącymi udział w walkach o Nakło i okolice. Wspomagali powstańców lokalni ochotnicy, w tym kolejarze i członkowie organizacji patriotycznych, którzy stanowili trzon sił powstańczych.
Kcynia
Kcynia znalazła się w kręgu działań powstańczych na Pałukach. Miasto zostało opanowane przez Polaków bez większych walk, dzięki sprawnej organizacji lokalnych struktur i zdecydowanej postawie mieszkańców. Przejęcie Kcyni miało znaczenie porządkowe i administracyjne, wzmacniając polską obecność w północno-wschodniej Wielkopolsce.
Wielką rolę odegrali lokalni działacze narodowi i społeczni, związani z ruchem „Sokół” oraz Radami Ludowymi oraz ochotnicy z okolicznych wsi, wspierający działania organizacyjne i porządkowe.
Pamięć poległych uczcił lider Nowej Lewicy – Piotr Hemmerling, I wicewojewoda kujawsko-pomorski, biorąc udział w uroczystości pod pomnikiem Powstańców Wielkopolskich w Kcyni. – Niech pamięć o Powstańcach Wielkopolskich trwa w nas, nie tylko od święta, ale w codziennej trosce o wspólne dobro. Cześć Ich pamięci! – powiedział Piotr Hemmerling.
Szubin
Szubin był jednym z najważniejszych ośrodków powstańczych na Pałukach. Walki o miasto rozpoczęły się na początku stycznia 1919 roku i miały bardziej zacięty charakter niż w wielu sąsiednich miejscowościach. Ostatecznie Szubin został zdobyty przez powstańców, co umożliwiło dalsze działania w kierunku Nakła i Kcyni oraz ustabilizowało front północny Powstania Wielkopolskiego.
Tutaj także znacząca role odegrał por. Paweł Cyms – kluczowy dowódca działań powstańczych w rejonie Szubina, a wspierali go lokalni dowódcy kompanii ochotniczych, rekrutujących się z mieszkańców miasta i okolic.
Nakło, Kcynia, Mrocza i Szubin tworzyły ważny ciąg operacyjny na północnym odcinku Powstania Wielkopolskiego. Ich opanowanie pozwoliło na skuteczne zabezpieczenie Pałuk i Kujaw oraz wzmocniło polskie argumenty w walce dyplomatycznej o kształt granic odrodzonej Rzeczypospolitej.
Grudziądz
Grudziądz wprawdzie nie był centrum walk Powstania Wielkopolskiego, ale stanowił ważny ośrodek polskości i miał dużą jednostkę garnizonową na Pomorzu Gdańskim, gdzie Niemcy utrzymywali silne siły. Polacy organizowali tam tajne struktury, przyczyniając się do powrotu ziemi chełmińskiej do Polski.
Władze samorządowe i organizacje społeczne Grudziądza składały dziś kwiaty przy tablicy upamiętniającej wybudowanie Domu Polskiego Bazar.
***
Powstańcze działania w tych miastach pokazały, że Powstanie Wielkopolskie nie było wyłącznie zrywem lokalnym, lecz dobrze skoordynowanym ruchem o szerokim zasięgu, opartym na poparciu społecznym, dyscyplinie i skutecznej organizacji. To właśnie te cechy sprawiły, że było ono jednym z nielicznych zwycięskich powstań w polskiej historii.
Kujawy stanowiły kluczowy obszar przejściowy między Wielkopolską a Pomorzem, a szybkie opanowanie miast takich, jak Inowrocław czy Mogilno wzmocniło pozycję negocjacyjną Polski na arenie międzynarodowej.
W niektórych miejscach powstanie przebiegało bezkrwawo, a decydującym o tym były dobra organizacja lokalnych struktur, element zaskoczenia oraz silne poparcie społeczne, które osłabiało wolę oporu po stronie niemieckiej.
Zwycięstwo Powstania Wielkopolskiego stworzyło później polityczne i dyplomatyczne warunki, dzięki którym Bydgoszcz mogła powrócić do Polski w 1920 roku, bez konieczności prowadzenia walk zbrojnych.
Opr. nim, 27 grudnia 2025 r.
